اساس و روح آن از خود مانى بوده و مؤسس اين بناى عظيم و ريزندهء پى آن ، خود آن شخص عجيب بوده و رنگهاى اديان معروف ديگر عارضى و عمده براى سهولت نشر دين مانى در ممالك ديگر و بين اقوام هندى و زردشتى و عيسوى بوده است . » « 1 » محتويات دين مانى هرچه بوده و خود مانى هر كه بوده است ، به بحث فعلى ما مربوط نيست . در فصلهاى بعد كه راجع به « ثنويت » و غيره بحث خواهيم كرد ، لااقل قسمتى از معتقدات و آداب و شرايع مانويت را شرح خواهيم داد . آنچه به اين بحث مربوط است اين است كه اين دين مقارن ظهور اسلام چه وضعى داشته است ، چقدر پيرو داشته و چگونه جاذبه و نفوذى داشته است ؟ آيا در حال رشد و توسعه بوده و يا در حال انحطاط و زوال ؟ . قدر مسلّم اين است كه اين دين داعيهء جهانى داشته و مانى مدعى پيغمبرى بوده و خود را آخرين پيامبر و دين خود را كاملترين اديان مىخوانده است . مانويت مبلغين زبردستى در دوره‌هاى بعد داشته و توانسته است - بر خلاف زردشتىگرى - از مرزهاى ايران بگذرد و مردم كشورهاى زيادى را تحت نفوذ خود قرار دهد . مانويت عليرغم فشارها و تضييقاتى كه از ناحيهء روحانيان زردشتى ديد ، تا ظهور اسلام باقى بود و مانويها بيش از زردشتيان در مقابل حملات مسلمين مقاومت نشان مىدادند و در دورهء اسلامى نيز تا چند قرن وجود داشته‌اند و تدريجاً منقرض شده‌اند . ظهور مانى در اوايل عهد ساسانى بوده است . تولد مانى در بين النهرين واقع شده ولى خود او ايرانى نژاد است . مانى ، زمان اردشير سرسلسلهء ساسانيان را درك كرده است و ظاهراً ادعاى پيغمبرىاش در زمان شاهپور اول پسر اردشير بوده است ، و مىگويند شاهپور تحت تأثير دعوت مانى قرار گرفت و لحظه‌اى مردد شد كه دين مانى را به جاى دين زردشت دين رسمى كشور قرار دهد اما بعد از اين انديشه پشيمان شد « 2 » و گويند تا حدود قرن هفتم هجرى بقايايى از مانويان بوده‌اند . بنابراين از طلوع تا انقراض مانويت در حدود هزار سال طول كشيده است .

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 36 . ( 2 ) . تمدن ايرانى ، به قلم جمعى از خاورشناسان ، ص 222 .